Chữ "AI" ngày nay được dán lên rất nhiều thứ khác nhau. Trong bếp, có hai kiểu hay gặp nhất: chatbot trò chuyện, viết ra câu trả lời mới mỗi lần được hỏi; và trợ lý chạy theo luật, chọn từ một kho dữ liệu đã được người soát sẵn rồi giải thích lựa chọn của mình.
Các trợ lý trên AI Ẩm Thực thuộc kiểu thứ hai. Bài này nói thẳng hai kiểu khác nhau ở đâu, mỗi kiểu mạnh yếu chỗ nào, và vì sao một bếp chay nên dùng cả hai cho đúng việc thay vì tin hẳn một bên.
Chatbot tạo câu trả lời như thế nào
Chatbot viết ra chữ, không tra một bảng có sẵn. Nó tạo câu trả lời từng chữ dựa trên những gì đã học từ rất nhiều văn bản, nên lần hỏi nào cũng có thể ra câu khác.
Nhờ vậy nó linh hoạt. Hỏi gì cũng trả lời được, kể cả câu lạ, câu dài, câu viết lộn xộn.
Cũng vì vậy nó có thể bịa. Khi không chắc, chatbot vẫn viết ra một câu trôi chảy; đó là lúc tên món, thời gian nấu hay định lượng sai mà trông rất thật.
Nó không tự biết mình sai. Trừ khi được hỏi lại, chatbot hiếm khi tự nói "chỗ này tôi không chắc".
Hỏi hai lần có thể ra hai thực đơn. Hợp để tìm ý tưởng, không hợp khi cần một câu trả lời ổn định để làm theo.
Nó giỏi viết lại, tóm tắt, sắp xếp. Những việc thuần về chữ nghĩa là chỗ chatbot làm tốt nhất.
Nó không biết bếp nhà bạn. Không biết bạn có lò nướng không, chợ gần nhà có gì, trừ khi bạn kể ra.
Nó có thể quên ràng buộc giữa chừng. Đầu câu trả lời giữ thuần chay, cuối câu lọt một món có nước mắm.
Nó thường cần kết nối mạng và tài khoản. Câu hỏi của bạn được gửi tới máy chủ của nhà cung cấp; nên cân nhắc khi kể chuyện riêng.
Không có nguồn kiểm chứng đi kèm. Trừ khi được yêu cầu, câu trả lời không nói lấy thông tin từ đâu.
Hợp với câu hỏi mở. "Có bí đỏ và nấm thì nấu được gì mới lạ" là kiểu câu chatbot trả lời hay.
Không hợp với quyết định cần chính xác. An toàn thực phẩm, dị ứng, chế độ ăn bệnh lý cần nguồn tin cậy hoặc người có chuyên môn.
Câu trả lời nghe tự tin không có nghĩa là đúng. Độ trôi chảy của câu chữ là thứ chatbot luôn có, kể cả khi nội dung sai.
Dùng tốt nhất như một người gợi ý. Lấy ý tưởng từ chatbot, rồi tự kiểm và tự quyết.
Trợ lý theo luật trên AI Ẩm Thực làm gì
Không gọi chatbot nào ở phía sau. Các trợ lý thực đơn, tủ lạnh và ô hỏi trên trang chạy bằng luật cố định, không gửi câu hỏi của bạn tới dịch vụ AI bên ngoài.
Chọn từ một kho món đã gắn nhãn tay. Mỗi món được ghi sẵn loại món, nguyên liệu chính, thời gian nấu, giá chợ ước tính, lượng đạm ước tính, có trứng sữa hay hành tỏi không, dễ gây dị ứng gì.
Lọc cứng trước khi chọn. Chọn thuần chay thì món có trứng sữa hay bắt buộc hành tỏi bị loại khỏi danh sách; chọn tránh đậu phộng thì mọi món có đậu phộng bị loại.
Chấm điểm sau khi lọc. Món đúng dịp, dùng đồ bạn đang có, hợp thời tiết, đúng khẩu vị miền, rẻ khi có ngân sách thì được cộng điểm.
Giữ mâm đa dạng. Món sau trùng nguyên liệu chính với món trước thì bị trừ điểm, nên mâm không toàn đậu hũ.
Luôn nói lý do. Mỗi món trong mâm có dòng "vì sao chọn", và phần "trợ lý đã xét những gì" cho thấy từng bước lọc.
Cùng câu hỏi luôn ra cùng mâm. Không có yếu tố ngẫu nhiên; muốn mâm khác thì bấm "Đổi mâm khác", trợ lý lấy ứng viên kế tiếp.
Ô hỏi hiểu câu bằng từ khoá và con số. Gõ "nhà bốn người ăn rằm, có đậu hũ, không ăn nấm", trợ lý nhận ra dịp, số người, đồ có sẵn, thứ phải tránh và hiện ra cho bạn xem.
Không hiểu thì nói là không hiểu. Câu không khớp ý nào thì ô hỏi chuyển sang tìm bài viết, thay vì đoán đại.
Phạm vi hẹp hơn chatbot nhiều. Trợ lý chỉ biết những món có trong kho; món chưa được gắn nhãn thì nó không bao giờ gợi ý.
Không viết công thức mới. Nó ghép mâm và đưa mẹo đã soát, không sáng tác món chưa ai nấu.
Số liệu là ước tính. Giá chợ và lượng đạm để hình dung, không dùng cho chế độ ăn bệnh lý.
Sai thì sai ở chỗ nhìn thấy được. Vì mỗi kết luận có dòng luật đi kèm, chỗ chưa hợp lý dễ nhận ra và dễ sửa.
Hợp với quyết định thường ngày. Tối nay nấu gì, đi chợ mua gì, mâm rằm gồm mấy món — những câu cần trả lời nhanh và chắc.
So sánh ở những chỗ quan trọng với bếp chay
Thuần chay và ngũ vị tân. Trợ lý theo luật loại hẳn món vi phạm; chatbot cần được nhắc và vẫn nên soát lại từng món.
Dị ứng. Trợ lý lọc theo nhãn dị ứng của từng món; với chatbot, bạn phải đọc kỹ thành phần của mọi món nó gợi ý.
Độ mới lạ. Chatbot thắng rõ: nó gợi ý được những kết hợp không có trong kho món nào.
Độ ổn định. Trợ lý theo luật thắng: hôm nay và tuần sau hỏi cùng một câu vẫn ra cùng một mâm.
Lý do đi kèm. Trợ lý luôn có; chatbot có khi được hỏi, và lý do đó cũng có thể là văn viết ra cho hợp.
Định lượng và thời gian. Trợ lý dùng số đã soát cho từng món; chatbot có thể đưa số sai mà trông hợp lý.
Câu hỏi tự do, phức tạp. Chatbot hiểu được câu dài và nhiều ý; ô hỏi theo luật chỉ bắt được những ý nó có từ khoá.
Ngữ cảnh nhiều lượt. Chatbot nhớ được câu hỏi trước trong cùng cuộc trò chuyện; trợ lý theo luật xét từng lần hỏi riêng.
Quyền riêng tư. Trợ lý trên trang không gửi câu hỏi tới dịch vụ AI bên ngoài; chatbot thường gửi mọi thứ bạn gõ về máy chủ của họ.
Chi phí. Trợ lý theo luật miễn phí và không cần tài khoản; nhiều chatbot giới hạn lượt hỏi hoặc tính phí bản nâng cao.
Tốc độ. Trợ lý theo luật trả kết quả gần như tức thì; chatbot cần vài giây để viết.
Khả năng sai. Cả hai đều có thể sai; khác ở chỗ sai của trợ lý theo luật lặp lại giống nhau nên dễ phát hiện, còn sai của chatbot thay đổi theo từng lần.
Cập nhật. Trợ lý chỉ biết thêm món khi người soát thêm vào kho; chatbot biết nhiều hơn nhưng không ai soát từng câu.
Không bên nào thay được người nấu. Nếm, nêm, quyết định mâm nào hợp với cả nhà vẫn là việc của người đứng bếp.
Dùng cái nào cho việc nào
Bí ý tưởng thì hỏi chatbot. "Món chay nào làm từ mít non ngoài món kho" — để có thêm hướng mới.
Cần chốt mâm tối nay thì dùng trợ lý. Chọn dịp, số người, đồ đang có, bấm một lần là có mâm kèm lịch nấu và danh sách đi chợ.
Nhà có người dị ứng thì bắt đầu từ trợ lý. Lọc cứng trước, rồi mới tham khảo thêm ý từ chatbot và soát lại thành phần.
Cần viết lại công thức cho dễ đọc thì hỏi chatbot. Dán công thức của mình vào, nhờ tóm thành các bước ngắn.
Cần biết tủ lạnh còn gì nấu được thì dùng trợ lý tủ lạnh. Đánh dấu nguyên liệu, ra món nấu được ngay và món chỉ thiếu một thứ.
Muốn biết vì sao món này được chọn thì đọc phần lý do. Đây là thứ trợ lý theo luật luôn có sẵn.
Câu hỏi an toàn thực phẩm thì tìm nguồn tin cậy. Không chỉ hỏi chatbot; đọc hướng dẫn chính thức hoặc hỏi người có chuyên môn.
Câu hỏi sức khoẻ thì hỏi bác sĩ. Cả trợ lý lẫn chatbot ở đây chỉ để nấu ăn, không để tư vấn chế độ ăn bệnh lý.
Lên thực đơn tuần thì kết hợp. Trợ lý cho khung mâm chắc chắn, chatbot gợi thêm một hai món lạ cho những ô còn trống.
Đãi khách thì dùng trợ lý cho phần chính. Mâm tiệc cần chắc ăn; món thử nghiệm để dành cho ngày thường.
Học nấu thì hỏi người thật. Một cuộc gọi cho người hay nấu chay trong nhà vẫn giải quyết được nhiều thứ máy không làm được.
Gõ câu tự nhiên vào ô hỏi trên đầu trang. Nếu trợ lý hiểu sai, sửa ngay ở khung tinh chỉnh bên dưới.
Ghi lại mâm thành công. Dù từ trợ lý hay chatbot, mâm cả nhà thích là thứ đáng giữ nhất.
Không cần chọn phe. Hai kiểu công cụ giải quyết hai loại câu hỏi khác nhau.
Giới hạn mà trợ lý của AI Ẩm Thực nói thẳng
Kho món có hạn. Trợ lý chỉ gợi ý những món đã được gắn nhãn; kho được bổ sung dần, nhưng không bao giờ bằng mọi món chay có trên đời.
Ô hỏi không hiểu mọi cách nói. Từ địa phương, câu viết tắt, ý ngầm có thể bị bỏ qua; trợ lý luôn hiện ra những gì nó hiểu để bạn kiểm.
Một chữ có nhiều nghĩa. Tiếng Việt không dấu dễ nhầm; trợ lý được viết để chỉ bắt những cụm từ rõ nghĩa, nên đôi khi bỏ sót còn hơn hiểu sai.
Giá chợ là ước lượng chung. Mỗi nơi mỗi mùa một giá; con số để so tương đối giữa các món.
Lượng đạm là ước lượng theo phần ăn. Không thay được tính toán của chuyên gia dinh dưỡng.
Không biết khẩu vị riêng của nhà bạn. Món được trợ lý chọn vẫn có thể không hợp; bấm đổi mâm hoặc tinh chỉnh.
Không biết bạn có dụng cụ gì. Món cần nồi áp suất hay nồi chiên không dầu vẫn có thể được gợi ý; mẹo đi kèm giúp chọn cách nấu khác.
Không thay được việc đọc nhãn sản phẩm. Hạt nêm, nước tương, đồ chay đóng gói cần tự đọc thành phần, nhất là khi có người dị ứng.
Mâm cúng theo phong tục từng nhà. Trợ lý gợi ý cấu trúc phổ biến; lệ riêng của gia đình vẫn là chuẩn.
Không theo dõi bạn. Trợ lý không lưu lựa chọn của bạn vào hồ sơ cá nhân, nên cũng không "học" khẩu vị riêng của nhà bạn.
Lỗi thì có thể báo. Gặp gợi ý vô lý, gửi cho trang qua phần liên hệ để kho và luật được sửa.
Không hứa điều gì về sức khoẻ. Trợ lý chỉ giúp nấu ăn cho tiện và ngon hơn.
Chạy theo luật cũng có thể sai luật. Luật do người viết, nên có thể thiếu; chính vì vậy mọi kết luận đều hiện lý do để soát.
Nói thẳng giới hạn là để dùng đúng. Biết công cụ không làm được gì thì mới tin được những gì nó làm.
Một buổi tối dùng cả hai cho trọn
Mở tủ lạnh, gõ vào ô hỏi. "Còn đậu hũ, cà chua, rau muống, nấu gì cho ba người" — trợ lý dẫn tới mâm hoặc danh sách món nấu được.
Đọc mâm gợi ý và lý do. Thấy hợp thì nấu; thấy chưa hợp thì bấm đổi mâm hoặc chỉnh kiểu chay, thời gian.
Còn một ô chưa ưng thì hỏi chatbot. Ví dụ cần một món rau khác với rau muống xào, hỏi để lấy vài ý.
Soát món chatbot gợi ý. Có hành tỏi không, có thứ nhà mình không ăn được không, thời gian có hợp không.
Ghép vào mâm. Món chatbot thay vào ô rau, hai món còn lại giữ theo trợ lý.
Dùng lịch nấu song song của trợ lý. Món lâu nhất bắt đầu trước, các món còn lại vào sau.
Danh sách đi chợ gộp sẵn. Chỉ cần thêm nguyên liệu của món mới từ chatbot.
Nếm và nêm theo khẩu vị nhà mình. Không công cụ nào làm thay bước này.
Cả nhà ăn xong, ghi lại. Món nào hợp, món nào không — tuần sau lên thực đơn nhanh hơn.
Không mất quá vài phút cho phần quyết định. Đây là thời gian mà trước đó thường dành cho việc đứng trước tủ lạnh phân vân.
Không gửi thông tin không cần thiết. Lên thực đơn không cần kể tên tuổi hay bệnh tình của ai.
Câu hỏi sức khoẻ để dành cho bác sĩ. Kể cả khi chatbot sẵn sàng trả lời.
Công cụ là để bớt việc nghĩ. Phần còn lại — nấu, nếm, dọn mâm, ăn cùng nhau — vẫn là của người trong nhà.
Dùng đúng thì "AI" trong bếp là một người phụ bếp tốt. Không phải người đầu bếp, càng không phải bác sĩ dinh dưỡng.
