Người đã quen lên thực đơn tuần sẽ sớm thấy một điều: tuần nào cũng ngồi nghĩ lại, và cuối cùng vẫn quay về khoảng mười lăm món quen. Thay vì chống lại điều đó, có thể tận dụng nó — xếp những món quen thành bốn tuần khác nhau, rồi xoay vòng.
Bốn tuần là đủ dài để một món chỉ lặp lại mỗi tháng một lần, và đủ ngắn để soạn xong trong một buổi. Bài này đi qua cách chọn món, xếp tuần, thay món theo mùa và giữ cho bộ thực đơn không cũ đi.
Vì sao là bốn tuần, không phải một hay tám
Một tuần thì lặp quá nhanh. Cùng một món mỗi thứ Hai thì sang tuần thứ ba đã có người kêu ngán.
Tám tuần thì khó nhớ, khó giữ. Bộ thực đơn quá dài khiến việc mua sắm và chuẩn bị rối, và ít ai theo được tới cuối.
Bốn tuần khớp nhịp một tháng. Mỗi tháng xoay một vòng, dễ gắn với lịch đi chợ, lịch lương và lịch ăn chay theo tháng âm.
Một món lặp mỗi tháng một lần là vừa. Đủ thưa để còn thèm, đủ đều để nấu thuần tay.
Soạn một lần trong một buổi. Hai ba tiếng một buổi cuối tuần là xong bộ khung bốn tuần, dùng được nhiều tháng.
Danh sách đi chợ cũng thành bốn bản. Mỗi tuần một danh sách cố định, chỉ cần soát lại thứ đã có trước khi đi chợ.
Ai trong nhà cũng nấu thay được. Thực đơn cố định thì người không quen nấu cũng biết tuần này, hôm nay cần làm món gì.
Hợp với nhà đông người. Nhà nhiều khẩu vị chỉ cần thương lượng một lần lúc soạn, không phải tranh luận mỗi tuần.
Hợp với người mới ăn chay. Bốn tuần là đủ để làm quen hai ba chục món, sau đó tự thêm dần món mới.
Không thay được sự linh hoạt hằng ngày. Ngày có khách, ngày bận đột xuất vẫn đổi được; bộ thực đơn là mặc định, không phải luật.
Bớt việc nghĩ, không bớt niềm vui nấu. Mỗi tuần vẫn có chỗ trống cho một món thử nghiệm.
Ngân sách ổn định hơn. Bốn tuần lặp lại nên tiền chợ mỗi tháng gần như nhau, dễ biết tuần nào tiêu nhiều.
Dễ phát hiện mất cân bằng. Nhìn cả bốn tuần trên một bảng thì thấy ngay tuần nào nhiều món chiên, tuần nào thiếu đậu.
Bắt đầu với bữa tối là đủ. Bộ bốn tuần cho bữa tối đã giải quyết phần mệt nhất; bữa sáng và cơm hộp tính sau.
Chọn món nòng cốt: những món chắc ăn của nhà mình
Liệt kê mọi món cả nhà từng ăn hết. Ngồi nhớ lại một hai tháng gần nhất, ghi ra những món không ai chê; thường được hai ba chục món.
Chia theo vị trí trong mâm. Xếp các món vào ba cột: món mặn, món canh, món rau — giống khung mâm cơm hằng ngày.
Cột món mặn cần nhiều nhất. Bốn tuần, năm bữa tối mỗi tuần, cần khoảng hai mươi lượt món mặn; mười món quen xoay hai lần là đủ.
Cột canh cần ít món hơn. Tám tới mười món canh luân phiên đã đủ cho bốn tuần, vì canh ít bị ngán hơn món mặn.
Cột rau đổi theo chợ. Món rau thường chỉ ghi cách nấu — luộc, xào, trộn — còn loại rau thì theo mùa.
Đánh dấu món nhanh và món lâu. Món dưới hai mươi phút cho ngày thường, món kho, hầm cho cuối tuần.
Đánh dấu món thuần chay. Nhà giữ lệ kiêng hành tỏi vào ngày rằm, mùng một thì cần biết món nào nấu được không hành tỏi.
Đánh dấu món hợp trời nóng, trời lạnh. Để sau này thay món theo mùa mà không phải soạn lại từ đầu.
Đánh dấu nhóm đạm chính của mỗi món. Đậu hũ, tàu hũ ky, nấm, mì căn, đậu hạt, trứng sữa — để khi xếp tuần không trùng nhóm ngày liền nhau.
Thiếu món thì mượn từ trợ lý. Trợ lý thực đơn của AI Ẩm Thực gợi ý món theo dịp; chọn những món hợp nhà mình để bổ sung vào danh sách.
Món nhà khác khen chưa chắc hợp nhà mình. Danh sách nòng cốt chỉ nên có món đã nấu ít nhất một lần và được ăn hết.
Hỏi từng người một món yêu thích. Mỗi người có ít nhất một món của mình trong bộ bốn tuần thì ai cũng chờ tới ngày đó.
Ghi tên món kèm chú thích ngắn. Ví dụ "đậu hũ sốt cà — nhanh, trẻ thích" giúp xếp tuần nhanh hơn nhiều.
Danh sách này đáng giá hơn bộ thực đơn. Bộ bốn tuần có thể soạn lại nhiều lần; danh sách món nòng cốt là thứ tích luỹ được của nhà mình.
Xếp bốn tuần cho khác nhau thật sự
Mỗi tuần một "chủ đề" nhẹ. Tuần một nhiều món kho, tuần hai nhiều món xào, tuần ba nhiều món nước, tuần bốn nhiều món cuốn và trộn.
Không để cùng món rơi vào cùng thứ. Đậu hũ sốt cà không nên luôn là thứ Hai ở cả bốn tuần; xê dịch để cảm giác đổi mới.
Xoay nhóm đạm trong từng tuần. Không hai ngày liền cùng nhóm đạm; mỗi tuần nên có đủ ít nhất ba nhóm khác nhau.
Ngày bận cố định thì xếp món nhanh cố định. Nếu thứ Tư luôn về muộn, mọi thứ Tư trong bốn tuần đều là món dưới hai mươi phút.
Cuối tuần dành cho món lâu. Thứ Bảy, Chủ nhật là chỗ của món kho lâu, món một tô cầu kỳ như phở chay hay bún Huế chay.
Chừa một ô trống mỗi tuần. Một bữa không xếp sẵn để ăn đồ dư, ăn ngoài hoặc thử món mới.
Ghép canh theo món mặn. Món mặn đậm thì canh thanh, món mặn khô thì canh có vị chua — xếp cặp ngay khi soạn.
Ghép rau theo cách nấu món mặn. Món chiên đi với rau luộc, món kho đi với rau xào giòn.
Để ý màu mâm. Một tuần toàn món nâu kho trông nặng; xen món có màu đỏ cà chua, xanh rau, vàng bí.
Để ý lượng dầu mỡ trong tuần. Không quá hai bữa nhiều món chiên trong cùng một tuần.
Xem lại cả bốn tuần trên một trang. Nhìn từ trên xuống, chỗ nào lặp, chỗ nào nặng, chỗ nào thiếu đạm sẽ hiện ra rất rõ.
Đọc bộ thực đơn cho cả nhà nghe. Ai phản đối món nào thì đổi ngay lúc này, đỡ phải đổi giữa chừng.
Đặt tên bốn tuần cho dễ nhớ. Tuần Kho, Tuần Xào, Tuần Canh, Tuần Cuốn — nói tên tuần là cả nhà biết tuần này ăn kiểu gì.
Dùng trợ lý để soát chỗ trống. Ô nào chưa nghĩ ra món, gõ vào ô hỏi trợ lý những gì nhà đang cần, trợ lý lên gợi ý để chọn.
Thay món theo mùa mà không soạn lại
Giữ khung, thay rau. Món rau trong bộ thực đơn ghi theo cách nấu; mùa nào thì đặt loại rau mùa đó vào.
Mùa nóng đổi canh hầm sang canh mát. Canh bí đỏ hầm đổi sang canh bí xanh, canh mướp, canh chua — cùng vị trí trong mâm.
Mùa lạnh đổi món trộn sang món nóng. Gỏi cuốn, bún trộn mùa hè thay bằng món kho gừng, canh có gừng, một nồi lẩu nhỏ.
Ghi sẵn hai phiên bản cho món dễ đổi. Ví dụ ô canh tuần hai: mùa nóng canh chua, mùa lạnh canh nấm gừng.
Theo dõi thứ đang rẻ ngoài chợ. Củ quả vào mùa thì ngon và dễ mua; thay đúng món có loại củ quả đó.
Tháng có ngày lễ thì thay một tuần. Tháng có Tết, rằm tháng Giêng hay Vu Lan, tuần đó thay bằng thực đơn lễ.
Không thay quá ba món một lần. Thay ít thì nhà vẫn quen nhịp; thay nhiều thì như soạn bộ mới.
Lưu bản mùa nóng và bản mùa lạnh. Sau một năm có hai bộ bốn tuần, chuyển mùa chỉ cần lấy bộ kia ra dùng.
Đổi miền khẩu vị cũng là một cách thay mùa. Mùa lạnh nghiêng về món đậm vị miền Trung, mùa nóng nghiêng về món thanh nhẹ.
Ghi lại món mùa nào ngon nhất. Một dòng ghi chú bên cạnh món giúp năm sau nhớ ra lúc nào nên đưa món đó vào.
Đậu hạt và nấm khô là phần ổn định. Những món dùng đồ khô ít bị ảnh hưởng bởi mùa, giữ làm xương sống của bộ thực đơn.
Trợ lý thực đơn có dịp ngày nóng, ngày lạnh. Khi bí món thay, chọn dịp "Bữa chay ngày nắng nóng" hoặc "ngày mưa lạnh" để lấy gợi ý.
Kiểm lại danh sách đi chợ sau khi thay. Thay món mà quên sửa danh sách là lý do hay gặp nhất của việc mua thừa.
Năm sau bộ thực đơn sẽ tốt hơn năm trước. Mỗi lần thay là một lần chọn lọc; món nào sống sót qua cả năm là món thật sự hợp nhà.
Chuẩn bị theo nhịp xoay vòng
Mỗi tuần một danh sách đi chợ cố định. In hoặc lưu bốn danh sách; trước khi đi chợ chỉ gạch những thứ còn trong nhà.
Đồ khô mua một lần cho cả vòng. Nấm khô, đậu hạt, miến, gia vị mua theo nhu cầu bốn tuần, cất kín nơi khô ráo.
Phần nền nấu theo chủ đề tuần. Tuần Kho nấu sẵn một nồi đậu kho đầu tuần; Tuần Canh nấu sẵn nước dùng rau củ.
Đậu hạt ghi lịch ngâm ngay trên thực đơn. Món cần ngâm từ tối có một dòng nhắc ở ngày hôm trước.
Đồ nấu sẵn cất tủ lạnh trong vòng một giờ. Để nguội ngoài quá lâu là cách nhanh nhất làm hỏng công chuẩn bị.
Không nấu sẵn quá ba bốn ngày. Nửa sau tuần nấu tươi; đồ chuẩn bị trước chỉ dùng cho nửa đầu.
Ngăn đá là kho phụ của vòng xoay. Nước dùng, nhân chả giò, đậu luộc cất ngăn đá theo phần, dùng dần qua các tuần.
Ghi ngày trên mọi hộp. Xoay vòng dài thì càng dễ quên hộp nào cất từ bao giờ.
Dụng cụ cố định cho món cố định. Món nào dùng nồi áp suất, món nào dùng chảo lớn — biết trước giúp không vướng nhau khi nấu song song.
Chia việc theo tuần. Mỗi người phụ trách đi chợ hoặc chuẩn bị một tuần trong vòng bốn tuần.
Thời gian chuẩn bị giảm dần. Vòng thứ hai, thứ ba sẽ nhanh hơn hẳn vòng đầu vì tay đã quen món.
Ghi thời gian nấu thật bên cạnh món. Con số thật của bếp nhà mình giúp xếp món vào đúng ngày bận hay ngày rảnh.
Lịch nấu song song cho món phức tạp. Trợ lý thực đơn sắp lịch nấu để món lâu bắt đầu trước, các món cùng chín một lúc.
Một vòng xoay tốt là vòng không ai phải nghĩ. Khi việc chuẩn bị thành thói quen, bữa tối chỉ còn là nấu và ăn.
Giữ bộ thực đơn sống qua năm
Cuối mỗi vòng nhìn lại mười phút. Món nào bị bỏ dở, món nào được khen, tuần nào vỡ kế hoạch.
Thay món bị chê ngay vòng sau. Không cần chờ hết năm; món không hợp thì thay bằng món trong danh sách nòng cốt.
Thêm một món mới mỗi vòng. Mỗi tháng một món mới là đủ để bộ thực đơn lớn dần mà không mất ổn định.
Lưu các phiên bản cũ. Bộ thực đơn của tháng trước, năm trước là kho dự phòng khi cần đổi gió.
Đổi chỗ các tuần cho nhau. Đôi khi chỉ cần đảo thứ tự bốn tuần là đã có cảm giác mới.
Nhà có thay đổi thì sửa khung. Có em bé, có người lớn tuổi về ở chung, có người bắt đầu tập luyện — khung mâm đổi theo.
Người dị ứng mới thì soát lại toàn bộ. Một người trong nhà dị ứng đậu phộng hay gluten thì phải soát từng món trong bốn tuần, không chỉ món mới.
Cho trẻ lớn góp một món mỗi vòng. Trẻ chọn món tráng miệng hoặc món rau, thường ăn hơn món mình đã chọn.
Đánh dấu món khách khen. Những món này hợp đưa vào thực đơn ngày có khách.
Không tự trách khi vòng xoay vỡ. Tháng bận có thể chỉ theo được một nửa; nửa đó vẫn nhẹ đầu hơn không có kế hoạch.
Dùng trợ lý khi cần đổi gió. Bấm "Đổi mâm khác" trên trợ lý thực đơn vài lần là có ngay vài ý tưởng thay cho món đã nhàm.
Chia sẻ bộ thực đơn với người thân. Bộ thực đơn chạy tốt ở nhà mình có thể là điểm khởi đầu cho nhà khác, họ chỉ cần thay món.
Giữ khung đơn giản. Bộ thực đơn sống lâu là bộ đọc trong một phút là hiểu, không phải bảng tính nhiều cột.
Soạn một lần, sửa nhẹ mỗi tháng. Đó là cái giá rất nhỏ để cả năm không còn câu hỏi "hôm nay ăn gì".
